Παρέμβαση σε καταστάσεις κρίσεων - Είδη κρίσεων

Οι κρίσεις γενικά διακρίνονται σε αναπτυξιακές κρίσεις και σε κρίσεις καταστάσεων:

1. Oι αναπτυξιακές κρίσεις αφορούν σε γεγονότα που σχετίζονται με τη μετά­βαση του ατόμου από ένα αναπτυξιακό στάδιο σε άλλο (π.χ. η είσοδος του παιδιού στο σχολείο για πρώτη φορά, η μετάβαση από τη μία τάξη στην άλλη, το πέρασμα στην εφηβεία κ.λπ.) (Brock, Sandoval & Lewis, 2001 ό.α στο Χατζηχρήστου, 2008). Οι αναπτυ­ξιακές κρίσεις είναι προβλέψιμες και αναμενόμενες, υπό την έννοια ότι οι αλ­λαγές οι οποίες πρόκειται να συμβούν κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου, οπωσδήποτε προϋποθέτουν μια διαδικασία επαναπροσδιορισμού και προ­σαρμογής σε νέα δεδομένα^- η προσαρμογή μάλιστα αυτή είναι, συχνά, δύσκο­λη και επώδυνη. Το εάν αυτή η διαδικασία θα εξελιχθεί τελικά σε κρίση, εξαρ­τάται από μια σειρά από παράγοντες, όπως η χρονική στιγμή που συμβαίνει, καθώς και οι προσωπικές, κοινωνικές και οικονομικές πηγές στήριξης.
2. Οι κρίσεις καταστάσεων, από την άλλη πλευρά, είναι γεγονότα που συμ­βαίνουν αναπάντεχα, έχουν ξαφνική έναρξη και το χαρακτήρα του επείγο­ντος, σε ό,τι αφορά στην αντιμετώπισή τους. Οι συγκεκριμένες δεν σχετίζο­νται με την ηλικία ή το αναπτυξιακό στάδιο του ατόμου, μπορεί να συμβούν οποτεδήποτε και είναι πιθανόν να επηρεάσουν όλη την κοινότητα (Slaikeu, 1990). Διάφοροι ερευνητές (Carlson, 1997. Green, 1993. Matsakis, 1994. Slai­keu, 1990. Young, 1998 ό.α στο Χατζηχρήστου, 2008) καταλήγουν σε έξι κατηγορίες ενδεχόμενων τραυμα­τικών γεγονότων. Οι κατηγορίες αυτές είναι: α) σοβαρή ασθένεια ή τραυμα­τισμός, β) βίαιος ή απροσδόκητος θάνατος, γ) επαπειλούμενος θάνατος ή τραυματισμός, δ) πολεμικές ενέργειες, ε) φυσικές καταστροφές και στ) βιο­μηχανικές καταστροφές.

Ωστόσο, η ευρύτερα αποδεκτή και χρησιμοποιούμενη ταξινόμηση των κρίσεων είναι αυτή που διατύπωσε ο Baldwin (Baldwin, 1978. Burgess & Baldwin, 1981 ό.α. στο Χατζηχρήστου, 2008), σύμφωνα με τον οποίο η τα­ξινομία των κρίσεων θα πρέπει να γίνεται με βασικό κριτήριο όχι το είδος του κινδύνου, αλλά την επίδραση που υφίσταται το άτομο. Ο Baldwin, λοι­πόν, προτείνει τις εξής κατηγορίες των κρίσεων:

α) Κρίσεις που οφείλονται στην ιδιοσυγκρασία του ατόμου. Πρόκειται για το είδος κρίσης που προκύπτει από μια προβληματική κατάσταση, στην οποία εμπλέκεται το άτομο (π.χ. ο έφηβος που έχει πρόβλημα παχυσαρκίας). Στην περίπτωση αυτή, συνήθως, το άτομο δεν έχει ούτε τις κατάλληλες πλη­ροφορίες, αλλά ούτε και την απαραίτητη ενθάρρυνση προκειμένου να προ­βεί σε λύση που δεν έχει σκεφτεί ή ακολουθήσει ως τώρα. Ωστόσο, χρειάζε­ται προσοχή, ώστε να διαπιστωθεί μήπως η εκδήλωση τέτοιου είδους κρίσης κρύβει σοβαρότερα προβλήματα, τα οποία χρειάζονται περαιτέρω διερεύνη­ση και αντιμετώπιση.

β) Κρίσεις που οφείλονται σε αναμενόμενες μεταβάσεις τον κύκλου ζωής. Πρόκειται για μεταβάσεις από ένα αναπτυξιακό στάδιο σε άλλο, οι οποίες εί­ναι αναμενόμενες και, συνήθως, παρατηρούνται στα πλαίσια της προσαρμο­γής του ατόμου στο νέο αναπτυξιακό στάδιο. Τέτοιες κρίσεις για το παιδί εί­ναι, για παράδειγμα, η είσοδος στο σχολείο, η μετάβαση από τη μία σχολική τάξη στην άλλη, η μετεγγραφή σε καινούριο σχολείο, η γέννηση αδελφού ή αδελφής στην οικογένεια κ.λπ.

γ) Κρίσεις που προκύπτουν από τραυματικά γεγονότα. Πρόκειται για συναισθηματικές κρίσεις που προκύπτουν από εξαιρετικά στρεσογόνους εξωτερικούς παράγοντες, οι οποίοι είναι απρόβλεπτοι, αστάθμητοι και συ­ναισθηματικά εξουθενωτικοί για τον άνθρωπο. Τέτοια γεγονότα για παιδιά της σχολικής ηλικίας είναι ο ξαφνικός θάνατος μέλους της οικογένειας, σο­βαρές ασθένειες, νοσηλεία στο νοσοκομείο, ο χωρισμός των γονέων, φυσική κακοποίηση και ακαδημαϊκή αποτυχία.

δ) Αναπτυξιακές κρίσεις-κρίσεις ωρίμανσης. Οι κρίσεις αυτής της κατη­γορίας προκύπτουν από προσπάθειες να χειριστούμε ενδοπροσωπικές κατα­στάσεις, οι οποίες αντανακλούν τον αγώνα μας να λύσουμε κάποια βαθύτε­ρα ζητήματα που δεν είχαμε καταφέρει να επιλύσουμε στο παρελθόν. Ο αγώνας για την επίλυση τέτοιων θεμάτων φανερώνει την προσπάθεια κατά­κτησης συναισθηματικής ωριμότητας. Βασικά ζητήματα σε αυτήν την κατη­γορία των κρίσεων είναι η ανεξαρτησία, οι συγκρούσεις αξιών, η σεξουαλική ταυτότητα, η ικανότητα για συναισθηματική εγγύτητα, οι στάσεις απέναντι στην εξουσία και η απόκτηση λογικής αυτοπειθαρχίας. Όλα αυτά τα ζητή­ματα μπορεί να εμφανιστούν στα παιδιά σχολικής ηλικίας, ωστόσο είναι πε­ρισσότερο ορατά στους εφήβους. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία, η διαπραγ­μάτευση αυτών των θεμάτων αφορά στην κατάκτηση νέων τρόπων αλληλε­πίδρασης με τους άλλους ανθρώπους.

ε) Κρίσεις που σχετίζονται με ψυχοπαθολογία. Πρόκειται για κρίσεις στις οποίες είναι προεξάρχουσα η ψυχοπαθολογία, όπως για παράδειγμα αυτές που αφορούν έναν έφηβο με κατάθλιψη ή μία μαθήτρια με προβλήματα πρό­σληψης τροφής. Στην περίπτωση αυτή είναι αναγκαία η παραπομπή και η συ­νεργασία με ειδικούς της ψυχικής υγείας που θα αναλάβουν τη φροντίδα του παιδιού σε βαθύτερο επίπεδο. Σημαντικό, ωστόσο, είναι να ενθαρρύνεται κάθε λειτουργική και προσαρμοστική συμπεριφορά του παιδιού στο σχολείο και να μειώνονται οι στρεσογόνοι παράγοντες που μπορεί να το δυσκολεύουν.

στ) Επείγουσες ψυχιατρικές καταστάσεις. Πρόκειται για καταστάσεις κρίσεων στις οποίες έχει σοβαρά διαταραχθεί η συνολική νοητική και ψυχική λειτουργικότητα του ανθρώπου, ο οποίος πλέον αδυνατεί ή αρνείται να ανα­λάβει οποιαδήποτε προσωπική ευθύνη. Τέτοιες περιπτώσεις αφορούν στις απόπειρες αυτοκτονίας, στην υπερβολική χρήση ναρκωτικών ουσιών ή την τοξίκωση από αλκοόλ, στην εκδήλωση ψυχωτικού επεισοδίου κ.λπ. Η πρώτη μέριμνα, στην περίπτωση αυτή, είναι να διασφαλιστεί η σωματική ασφάλεια και να κινητοποιηθούν οι αρμόδιες υπηρεσίες (νοσηλευτικές και ψυχιατρι­κές), ώστε να παρασχεθεί η κατάλληλη ιατρική και ψυχιατρική υποστήριξη, που είναι απαραίτητη (Χατζηχρήστου, 2004, 2008).